قصد داریم در این قسمت و تحت دو عنوان جداگانه به بررسی علم نجوم و شاخه های آن بپردازیم.

علم نجوم دارای دو شاخه متفاوت است که عبارتند از: علم هیئت و علم احکام نجومی

علم هیئت دارای مبانی کاملا علمی و ریاضی است و به هیچ عنوان مسایل مربوط به فلسفه و خرافات و... در آن وجود ندارد. در زمانهای گذشته لازمه آغاز یادگیری این علم، یادگیری کتاب اصول هندسه اقلیدس بود زیرا هندسه فضایی(سه بعدی) کاربرد بسیاری در علم مزبور دارد. وظیفه این علم شناخت ستارگان و افلاک و انجام محاسبات پیچیده فلکی در خصوص مواضع ستارگان در آسمان و تنظیم تقویم و اوقات مربوط به ستارگان مختلف است. بحث های مربوط به حرام بودن علم نجوم هیچ ربطی به این شاخه علم نجوم ندارد و مربوط به شاخه دیگر نجوم می شود که توضیح خواهیم داد، زیرا علم هیئت فقط شامل مسایل و اصول ریاضی و جغرافی و فیزیک است و مبنای آن کاملا علمی می باشد. از این گذشته استخراج تقویمهای مختلف و تعیین اوقات شرعی توسط عالمان این رشته انجام می شود و اگر این شاخه نجوم حرام باشد چگونه می توانیم اعمال عبادی و شرعی خودمان را انجام دهیم و حساب روزها و شبهای زندگی را داشته باشیم؟؟؟

علم احکام نجومی شاخه جنجالی و بحث برانگیز علم نجوم محسوب می شود. مبنای این علم،بیشتر مسایل فلسفی است تا ریاضی و از آن گذشته در طول قرنهای گذشته خرافات بسیاری وارد این علم شده است. وظیفه این شاخه از علم نجوم این است که احکام نجومی را از محاسبات هیوی استخراج کند و بر اساس آن تاثیر ستارگان بر زندگی ما را مشخص و معین نماید. برای مثال پیش بینی اتفاقات آینده، پیش بینی وضعیت هوا، مشخص کردن طالع افراد و ... از کاربردهای این علم محسوب می گردد.

درباره حرام بودن یا نبودن این علم و یا دلیل حرمت آن بحثهای زیادی وجود دارد و اکثر روحانیون و علما آن را حرام دانسته اند اما با این وجود روحانیون و علمایی هم وجود دارند که آن را حرام ندانسته و حتی این علم را فرا گرفته از متخصصین این رشته از علم نجوم گشته اند. حتما همه شما داستان جنگ نهروان و منجمی که به حضرت علی(ع) هشدار داد که بر اساس احکام نجومی الان زمان خوبی برای حمله نیست را شنیده اید. این داستان و بسیاری از احادیث دیگر مانند حدیث((المنجم کذاب)) یعنی منجم دروغگوست ، مورد استناد علما و روحانیون بوده و بر طبق آن این علم را حرام می دانند.حتی برخی فراتر رفته به طور کل یادگیری نجوم را حرام دانسته اند حتی علم هیئت را!

شاید واقعیت این باشد که محاسبات و احکام نجومی به خودی خود ایرادی ندارد بلکه فراموش کردن خواست و اراده خداوند و تکیه بر احکام نجومی بجای توکل بر خدا حرام می باشد. اینکه بر اساس پیش بینیهای نجومی عمل کرده و اعمالمان عوض اینکه بر اساس احکام شرعی و دینی باشد بر اساس احکام نجومی تنظیم بشود حرام است و ایراد دارد وگرنه علم که به خودی خود چیزی ندارد که حرام باشد! این شیوه استفاده و به کارگیری علوم توسط خود ماست که باعث حرمت و گناه می گردد.بگذریم...

مطالب پستهای مربوط به علم هیئت را مستقیما از کتاب گرانقدر((دروس هیئت و دیگر رشته های ریاضی)) تالیف علامه بزرگوار جناب حسن زاده آملی خواهم آورد و مطالب پستهای مربوط به احکام نجوم هم براساس تالیفات استاد ابوریحان بیرونی می باشد.

کتاب دروس هیئت و دیگر رشته های ریاضی دو جلدی است و از انتشارات موسسه بوستان کتاب می باشد ولی متاسفانه کمیاب بوده و بیشتر دوستداران علم نجوم به این کتاب دسترسی ندارند به همین دلیل مطالب و دروس این کتاب را عینا در پستهای علم هیئت می نویسم و هرکجا توضیحی لازم باشد در گیومه خواهم آورد.

جهت اطلاع و استفاده دوستان و علاقمندان نجوم، در پستهای بعدی اقدام به معرفی کتابها و منابع معتبر در زمینه علم نجوم خواهم کرد. انشاءالله